Słownik języka polskiego, Wilno 1861

Aleksander Zdanowicz i in.

  • PEŁNY TYTUŁ

    Słownik języka polskiego, obejmujący: oprócz zbioru właściwie polskich, znaczną liczbę wyrazów z obcych języków polskiemu przyswojonych; nomenklatury tak dawne, jak też nowo w użycie wprowadzone różnych nauk, umiejętności, sztuk i rzemiosł; nazwania monet, miar i wag główniejszych krajów i prowincij; mitologję plemion słowiańskich i innych ważniejszych, tudzież oddzielną tablicę słów polskich nieforemnych z ich odmianą; do podręcznego użytku wypracowany przez Aleksandra Zdanowicza, Michała Bohusza Szyszkę, Januarego Filipowicza, Walerjana Tomaszewicza, Florjana Czepielińskiego i Wincentego Korotyńskiego, z udziałem Bronisława Trentowskiego. Wydany staraniem i kosztem Maurycego Orgelbranda.

  • JĘZYK / JĘZYKI

    Polski. Obce jednostki leksykalne występują jednak niekiedy w opisie polskich leksemów, przy niektórych zapożyczeniach podawane są podstawy zapożyczenia, przy części polskich terminów naukowych znajdują się ich łacińskie odpowiedniki.

  • LICZBA HASEŁ

    Około 110 000 artykułów hasłowych. Sławiński [1] wyliczył, że słownik notuje 108 513 wyrazów. Nie wszystkie uwzględnione w słowniku jednostki zostały opisane w odrębnych artykułach hasłowych, co oznacza, że liczba poświadczonych jednostek jest większa od liczby artykułów. Różnice wynikają z dwu powodów. Pierwszym są braki artykułów odsyłaczowych do artykułów hasłowych, w których dana jednostka jest opisana jako jeden ze wspólnie definiowanego zbioru leksemów (np. rzeczownik bohaterzyca został opracowany w artykule hasłowym rozpoczynającym się wyrazem hasłowym bohatérka, ale nie został do niego odesłany). Drugim powodem różnic są braki artykułów hasłowych opisujących jednostki użyte w definicjach i cytatach (np.: estragonowy pod estragon, Lojolista ‘jezuita’ pod dwuwieczny).

     

    [1] F. F. Sławiński, Obliczenie wyrazów zawartych w trzech słownikach: 1. Lindego. 2. w Wileńskim i 3. Rykaczewskiego, Warszawa 1873.

  • UKŁAD HASEŁ

    Alfabetyczny „litera po literze” według pierwszego wyrazu hasłowego (por. wyżej). Decyzja o gniazdowaniu wyrazów pochodnych (zdrobnień i zgrubień) oraz przytaczaniu w ciągu wariantów być może zapadła pod wpływem słownika Lindego, choć autorzy twierdzą, że odchodzą od jego zasad hasłowania. Stosowana zasada alfabetyzacji różni się nieco od współczesnej. Litery C i Ć traktowane są jako warianty jednego znaku. Hasło ćma znajduje się między hasłami cło a ćmak. Litera Ł jest opracowana osobno i ma nagłówek (śródtytuł). Litery Ś, Ź stanowią odrębne bloki po hasłach na S i Z. Hasła na literę Ż to ostatnia partia wydzielona w części haseł na Z (Ś, Ź, Ż bez śródtytułów).

  • TWÓRCY

    Autorzy słownika należeli do wileńskiej elity intelektualnej i w większości ukończyli Uniwersytet Wileński.

    Florian Czepieliński (1822–1900), pedagog, gramatyk i leksykograf. Opracował Praktyczno-teoretyczną gramatykę języka polskiego (dwie części, 1859 i 1871), Słownik polsko-rosyjski, administracyjno-sądowo-techniczny (1867), Wypisy z pisarzów polskich (1861).

    January Filipowicz (1815–1869), literat, filolog i pedagog. Opracował Elementarz polski (1862). Tłumaczył z angielskiego i francuskiego.

    Wincenty Korotyński (1831–1891), poeta i dziennikarz. W słowniku opracował hasła na literę W, wyrazy filozoficzne opuszczone przez Trentowskiego oraz redagował całość od litery L do końca. Był również autorem haseł z zakresu historii XIX wieku w dwunastotomowej Encyklopedyi ogólnej wiedzy ludzkiéj wydanej w Warszawie w latach 1872–1877.

    Michał Bohusz Szyszko (1811–1877), poliglota, tłumacz. Był archiwistą Radziwiłłów. Przetłumaczył Wyznania św. Augustyna (1844), Wybór pism św. Bernarda (1850).

    Walerian Tomaszewicz (1819–1861), pisarz, tłumacz i filolog. Wydał O stanowisku Schillera jako dramaturga oraz wierszu nierymowanym polskim.

    Bronisław Ferdynand Trentowski (1808–1869), filozof i pedagog. Studiował w Warszawie, Heidelbergu i Paryżu. Brał udział w powstaniu listopadowym.

    Aleksander Zdanowicz (1808–1868), historyk i pedagog. Zebrał początkowy zespół autorów i opracował pierwotną koncepcję słownika. Opublikował między innymi: Rys chronologiczno-historyczny państw nowożytnych od V w. do dziś dnia (1861), Historję powszechną dla szkolnej młodzieży (1861), Historję literatury polskiej (1875–1876).

  • CHARAKTERYSTYKA

    Dwutomowy słownik (A–O i P–Ż) uwzględnia leksykę zarejestrowaną w słowniku Lindego, a także nieznaną Lindemu. Inicjatywa napisania słownika powstała, gdy drugie wydanie Lindego było już niedostępne na rynku księgarskim, a polszczyzna wzbogaciła się o nowe jednostki leksykalne. Słownik rejestruje słownictwo ogólne, potoczne, regionalne (nie tylko kresowe), leksykę zawodową i terminologię naukową oraz leksykę dawną.

    Oprócz elementów charakterystycznych dla współczesnych słowników (strony tytułowej, przedmowy i wykazu skrótów) zawiera: wykaz „słów nieforemnych” (czyli czasowników o nieregularnej odmianie), wykazy nazw własnych – imion słowiańskich i nazw geograficznych oraz spis prenumeratorów.

    Słownik z założenia miał charakter podręczny, dydaktyczny. Miał być pomocą dla tych, którzy nie są filologami i „nie chcą być winni grzechu niedbalstwa, a zaradzić sobie nie mogą dla braku odpowiedniej pomocy” [2]. Za przejaw dydaktycznego charakteru można uznać informacje poprawnościowe, które autorzy umieszczali w wielu artykułach hasłowych (np.: „August, a, lm. y, m. (z łać.) ósmy miesiąc w roku, lep. po polsku Sierpień”).

    W obrębie artykułu hasłowego opisano zdefiniowane i niezdefiniowane połączenia wyrazowe oraz przysłowia. Użycia wyrazu ilustrowane są za pomocą typowych wyrażeń i zwrotów.

    Długość i typ definicji w poszczególnych artykułach hasłowych są uzależnione od charakteru opisywanej jednostki.

    Cytaty pokazują polszczyznę zróżnicowaną stylistycznie, chronologicznie i regionalnie. Pochodzą z literatury, dzieł naukowych i żywej mowy.

    Przy zapożyczeniach podawana jest informacja etymologiczna z reguły ograniczona do wskazania języka źródłowego. Niekiedy dodano podstawę zapożyczenia lub podstawę i jej znaczenie w języku dawcy.

    Autorzy konsekwentnie stosują bezokolicznik jako wyraz hasłowy czasowników.

    W słowniku używano kreskowanego é.

    Autorzy posługiwali się rozbudowanym systemem kwalifikatorów, który stosowali systematycznie, ale nie zawsze konsekwentnie.

     

    [2] Przedmowa, s. I.

  • INNOWACJE WARSZTATOWE

    Autorzy słownika postanowili opracować i wydać dzieło popularne, co wpłynęło na budowę artykułów hasłowych i dobór opisanego materiału leksykalnego. Na uwagę zasługuje fakt, że to w historii polskiej leksykografii drugi wydany słownik polszczyzny ogólnej i pierwszy z założenia popularny. Charakter słownika zadecydował o tym, że nie we wszystkich artykułach hasłowych są cytaty. Z reguły nie ma lokalizacji źródła cytatu. Przykłady użycia zaczerpnięte z tekstów religijnych, Biblii, Koranu pełnią funkcję dydaktyczną. Widoczne są przejawy postawy normatywnej autorów. Słownik pomija zarejestrowane przez Lindego wyrazy obsceniczne.

    W opisie wielu jednostek podawana jest informacja o poprawności użycia i właściwej wymowie zapożyczeń.

    Nowością w stosunku do wcześniejszych słowników było rejestrowanie słownictwa regionalnego i potocznego. Autorzy podają informację o regionalizmach, stosując kwalifikatory i informację w opisie (np. „na Mazowszu”, „na Podlasiu”). Przy leksyce potocznej kwalifikatorami stylistycznymi charakteryzują nacechowanie emocjonalne i zakres użycia poszczególnych jednostek.

    Nowością było wprowadzenie definicji encyklopedycznych. Słownik pokazuje stan ówczesnej wiedzy (por. atom).

  • Po wyrazie hasłowym (zapisanym drukiem pogrubionym, np. Broda) następuje informacja gramatyczna (w przykładowym haśle końcówka dopełniacza liczby pojedynczej i mianownika liczby mnogiej oraz oznaczenie rodzaju żeńskiego). W wielu hasłach rzeczownikowych po pierwszym wyrazie hasłowym występują zdrobnienia lub zgrubienia albo warianty wyrazu hasłowego. W przykładowym haśle uwzględnione zostało zdrobnienie Bródka, po którym następuje sześć numerowanych znaczeń. Definicje kolejnych znaczeń są w słowniku wprowadzane za pomocą liczb arabskich, początkowych liter alfabetu i znaku = .

    W przykładowym haśle po definicji pierwszego znaczenia „część twarzy pod dolną wargą” opisano połączenia wyrazowe i podano cytaty bez wskazania ich źródła. Jest tu między innymi poświadczony związek frazeologiczny brodą ziemię ryć, objaśniony jako „poledz, ginąć, umierać”.

    Struktura artykułów hasłowych jest przejrzysta. Artykuły hasłowe opisujące podobne jednostki różnią się między sobą. Ten sam typ informacji leksykograficznej pojawia się w różnych miejscach struktury artykułów hasłowych. Występują też niekonsekwencje w zapisie kwalifikatorów i informacji etymologicznej. Autorzy stosują więcej skrótów, niż podali w ich spisie. Niektóre skróty występują w wariantywnych postaciach, np.: an. i z ang., geog., geogr. i jeogr.

  • INNE

    Pomysłodawcą słownika był wileński wydawca Maurycy Orgelbrand. Pochodził on ze znanej i zasłużonej dla polskiej kultury żydowskiej rodziny księgarzy i wydawców. Jego brat Samuel wydał między innymi 28-tomową Encyklopedię powszechną (1859–1868).

    Od pomysłu (1854) do wydania słownika (1861) upłynęło zaledwie kilka lat.

    Stawiając słownikowi zarzuty niekonsekwencji, trzeba pamiętać, że autorzy napotykali w toku realizacji liczne trudności. Nie wszyscy autorzy uczestniczyli w pracach nad słownikiem od początku do końca. Niektórzy współpracownicy nie chcieli podporządkować się przyjętym zasadom redakcyjnym.

    W literaturze książka określana jest jako „Słownik wileński” (od miejsca wydania) i oznaczana skrótem SWil.

  • CIEKAWOSTKI

    W opracowaniu terminów muzycznych pomagał czasowo Stanisław Moniuszko.

    Autorzy w Przedmowie piszą, że opracowane terminy prawnicze przesłał warszawski prawnik, proszący o zachowanie anonimowości.

    Najwięcej kontrowersji budziły terminologiczne propozycje Bronisława Trentowskiego z zakresu logiki i filozofii. Jednostki opracowane przez Trentowskiego oznaczono w słowniku gwiazdkami. Nie są to terminy należące należą do zasobu ówczesnej nauki, ale neologizmy. Trentowski miał indywidualny i twórczy stosunek do języka, co widać również w tytułach jego prac: Chowanna, czyli system pedagogiki narodowej jako umiejętności wychowania, nauki i oświaty, słowem wykształcenia naszej młodzieży (Poznań 1842), Myślini, czyli Całokształt logiki narodowej (Poznań 1844).

    Dziewiętnastowieczne encyklopedie pokazują, że już wtedy publikację nazywano słownikiem wileńskim.

    Zgodnie z ówczesną sytuacją polityczną strona redakcyjna informuje, że słownik wydano za zgodą cenzury.

  • WYDANIA

    Słownik języka polskiego, t. 1–2, „wydany staraniem i kosztem Maurycego Orgelbranda”, Wilno 1861. Słownik wydano w dwu wariantach: tańszym i droższym. Droższe wydanie na papierze welinowym kosztowało 25 rubli.

    Wydanie fotooffsetowe, Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1986.

  • WERSJA ELEKTRONICZNA

    „Edycja elektroniczna Słownika wileńskiego”: http://eswil.ijp-pan.krakow.pl

    Projekt „Edycja elektroniczna Słownika wileńskiego” poprzedzała prototypowa wersja dygitalizacji bazodanowej realizowana z udziałem studentów polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego.

  • LITERATURA

    Gruszczyński W., Informacja gramatyczna w dawnych słownikach języka polskiego, „Prace Filologiczne” XXXI, 1982, s. 67–85.

    Majewska M. B., Projekt dygitalizacji „Słownika języka polskiego” wydanego w 1861 roku w Wilnie, „Poradnik Językowy” 2010, nr 2, s. 46–56. >link<

    Majewska M. B., Żółtak M., Statystyka „Słownika wileńskiego”. Artykuły hasłowe, „Poradnik Językowy” 2011, nr 4, s. 76–85. >link<

    Mańczak-Wohlfeld E., Efemerydy pochodzenia angielskiego w Słowniku wileńskim, „Poradnik Językowy” 1987, nr 2, s. 100–103.

    Skorupska-Raczyńska E., Dykcjonarz Michała Amszejewicza jako ukryte źródło Słownika wileńskiego, [w:] Synchroniczne i diachroniczne aspekty badań polszczyzny, t. IV, red. M. Białoskórska, Uniwersytet Szczeciński, Szczecin 1998, s. 213–227.

    Skorupska-Raczyńska E., Dykcjonarz Michała Amszejewicza wobec Słownika wileńskiego, „Slavia Occidentalis” 52, 1995, s. 131–156.

    Sławiński F. F., Obliczenie wyrazów zawartych w trzech słownikach: 1. Lindego. 2. w Wileńskim i 3. Rykaczewskiego, Warszawa 1873.

    Walczak B., Kwalifikatory w słownikach języka polskiego, [w:] Wokół języka. Rozprawy i studia poświęcone pamięci Profesora Mieczysława Szymczaka, Ossolineum, Wrocław 1988, s. 413–422.

    Walczak B., Leksyka potoczna w Słowniku wileńskim, [w:] Język – teoria – dydaktyka, Wyższa Szkoła Pedagogiczna, Kielce 1986, s. 183–214.

    Walczak B., Nie docenione dzieło polskiej leksykografii – Słownik wileński, „Prace Filologiczne” XXXIV, 1988, s. 273–296.

    Walczak B., Prowincjonalizmy śląskie w Słowniku wileńskim, „Studia Polonistyczne” XIV/XV, 1987, s. 321–333.

    Walczak B., Słownik wileński na tle dziejów polskiej leksykografii, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 1991.

  •   Opracowanie: dr Małgorzata B. Majewska
  •   Konsultacja: prof. dr hab. Bogdan Walczak